|
چکیده: مناسک مذهبی شیعیان و آیین های تکریم اهل بیت علیهم السلام با کارکرد های ارزشمند، از مهمترین سرمایه های فرهنگی شیعیان به شمار می روند ، البته همچون دیگر سرمایه ها همواره آسیب هایی آن ها را تهدید می کند. برخی از آیین های شیعه که در بستر تاریخ(صفویه) دچار انحرافاتی شده با مسئله تقریب و وحدت امت اسلامی تعارضاتی برقرار ساخته است. مسئلۀ تقریب (در بین نخبگان شیعه و سنی) و وحدت (در بین پیروان دو مذهب) از نظرگاه تحلیل گفتمانی و بصیرت گفتمانی، نتایجی جدید و عمیق بههمراه خواهد داشت. ذات دین با بصیرت گفتمانی و رهایی از برخی استلزامات روشهای پسامدرن و گفتمانی است. از این رو مقتضی بصیرت گفتمانی عدم پایبندی به لوازم گفتمان با پذیرش همۀ پیشفرضها، و اصول و پیامدهای آن می تواند باشد. به همین دلیل در راستای تأکید بر ضرورت وحدت جهان تشیع و تسنن، مسلمانان می توانند از برخی مفاهیم و اصول آیین ها و مناسک وحدت گریز، با بصیرت گفتمانی تحلیلی تقریب گرایانه و وحدت مآبانه مطرح نمایند. کلید واژه: آسیب، مناسک دینی، آیین های شیعه، تقریب، وحدت، امت اسلامی
مقدمه: مراسم و مناسک دینی هر مذهب، برآمده از باورها، نیازها، و گرایشهای دینی قشرهای گوناگون وابسته به آن مذهب است که به صورت آیینها، نمادها، جشنها و عزاداریها بروز مییابد. اعمالی که معمولاً در قالب مراسم و آیینی خاص، در ایام ویژهای به طور منظم و همگانی تکرار میگردند و مناسک یا آیین عبادی نامیده میشوند و آن را غالباً مجرای اصلی تجربه دینی و بروز پیامدهای حیات دینی میدانند. اجرای مناسک، ابزار و رسانهای قوی برای تبلیغ در طول تاریخ شیعه بوده که به صورت منظم طی سدههای متمادی، به منظور حفظ یک سری از مفاهیم و ارزشهای دینی صورت گرفته است. آیین ها برای انتقال به جامعه شیعه و در جهت نیرومند ساختن آن برای مقابله با دشواریهای زندگی اجتماعی و غلبه بر دشمنان، نوعی محرک عمل محسوب میشده و امامان شیعه: نیز همواره بر اجرای آن تأکید داشتهاند. بیشک این مناسک، از دغدغههای دیرینه شیعیان محسوب میشود که البته متأثر از فرهنگ و تحولات اجتماعی ایران در دورههای مختلف تاریخی، تغییراتی را پذیرفته و با اشکال متفاوتی ظهور یافته است. هرچند مراسم و سنتهای هر آیینی در مرتبه پایینتری نسبت به باورها قرار دارند، نقش این سنتها در ماندگاری و گسترش آن آیین اجتنابناپذیر است. همان طور که باورها به عنوان مهم ترین عنصر فرهنگی، جایگاه والایی در سبک زندگی انسان ها و جوامع انسانی دارند، همیشه آسیب هایی نیز آن ها را تهدید می کند، چنان که آسیب های اعتقادی، مختص دوران حاضر نیست و از گذشته نیز وجود داشته است و امامان به شدت از آن نهی کرده اند.[1] روش تحقیق مهمترین پرسشی که هر تحقیق اجتماعی در آغاز کار با آن مواجه میشود این است که هستی یا واقعیت اجتماعی که میخواهد مطالعه شود چیست؟ تلقی از مقوله مراسم و مناسک دینی به عنوان واقعیاتی تاریخی که از تغییرات و دگرگونیهای اجتماعی بلندمدت جوامع بشری سرچشمه میگیرد، روش را خواه ناخواه به سوی تحقیق تاریخی سوق میدهد؛ زیرا اعتبار و ارزش پژوهشها و مطالعات تاریخی، به توصیف و نقل پدیدههای تاریخی نیست، بلکه پژوهنده تاریخ باید تبیینهای تاریخی را ایجاد نماید و به ابهامات مختلف تاریخی و چرایی و چگونگی آنها پاسخ دهد. او با پردازش تبیین تاریخی، پا را از مرزهای تاریخنگاری فراتر میگذارد و دنبال کشف روابط علّی بین پدیدههای تاریخی است. وی میکوشد با ریشهیابی تغییرات و علل آنها، با تبیین تاریخی، بین وقایع حال و آینده پیوند ایجاد نماید. در واقع در کنار توصیف وقایع تاریخی، به تجزیه و تحلیل انتقادی آنها میپردازد تا به شناخت علّی پدیدههای تاریخی آگاه گردد.[2] قدر مسلم این که نوع دادههای تحقیق حاضر، توجه به ضرورت کاربرد رویکردهای جامعهشناختی در تحلیل پدیدههای تاریخی است. در این اثر به طور مشخص به مناسک و آیین هایی که به نوعی می تواند به مسئله تقریب و وحدت آسیب وارد نماید، بیشتر توجه شده است؛ لذا با تکیه بر روشهای علمی تحلیلی تاریخی جامعه شناختی درجهت تبیین کارکردهای برخی از این آیین ها، پژوهش حاضر انجام شده است . در این اثر، درباره ی اصل و فلسفه اجرای مناسک و آیین های شیعی تشکیکی صورت نمیگیرد و مناسک به مثابه رسانه دینی در نظر گرفته میشود که مهمترین و مؤثرترین ابزار تبلیغ و ترویج معارف شیعه در طول تاریخ بوده است، اما سؤال اصلی در این تحقیق این است که آیا عوامل آسیب زایی نیز در انجام برخی از مناسک و آیین های شیعی، به مسئله مهم و حیاتی وحدت و تقریب مسلمین جهان وجود دارد؟ اگر وجود دارند چه هستند؟ نکته قابل توجه آنکه پاسخ ، اثبات و نفی این سؤالات در قالب ظرفیت یک مقاله به انجام می رسد که با توجه به محدودیت های نوشتاری، قابلیت عرضه در کتاب یا کتاب هایی را در این زمینه ی با اهمیت و کاربردی دارند.
16. محدثی، جواد، فرهنگ عاشورا، قم: معروف، 1381. 17. مظاهری، محسن حسام، رسانه شیعه: جامعهشناسی آیینهای سوگواری و هیأتهای مذهبی در ایران: با تأکید بر دوران پس از پیروزی انقلاب اسلامی، تهران: سازمان تبلیغات اسلامی، شرکت چاپ و نشر بینالملل، 1390. 18. مؤدب، سیدرضا و امنالله فصیحی، «سنت الهی در تغییرات اجتماعی از دیدگاه مفسران شیعه»، فصلنامه شیعهشناسی، قم: شماره 18، سال پنجم، 1386. 19. میراحمدی، مریم، دین و مذهب در عصر صفوی، تهران: امیرکبیر، 1364. 20. نوذری، حسینعلی، فلسفه تاریخ، روششناسی و تاریخنگاری، تهران: انتشارات طرح نو، 1379.
[1] . نهج البلاغه، ترجمه سید جعفر شهیدی، خطبه 127. [2] . نوذری، فلسفه تاریخ، روششناسی و تاریخنگاری ، ص36-37. [3] . علی اکبر دهخدا، لغت نامه، ج 1، ص144. [4] . ر.ک: محمد عبداللهی ، آسیب های اجتماعی و روند تحول آن در ایران، مجموعه مقالات دومین همایش ملی آسیب های اجتماعی در ایران، ج1، خرداد1381. [5] . مؤدب و فصیحی،«سنت الهی در تغییرات اجتماعی از دیدگاه مفسران شیعه»، ص156 [6] . «وَاعْتَصِمُواْ بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً وَلاَ تَفَرَّقُواْ وَاذْکُرُواْ نِعْمَةَ اللّهِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنتُمْ أَعْدَاء فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُم بِنِعْمَتِهِ إِخْوَاناً وَکُنتُمْ عَلَی شَفَا حُفْرَةٍ مِّنَ النَّارِ فَأَنقَذَکُم مِّنْهَا کَذَلِکَ یُبَیِّنُ اللّهُ لَکُمْ آیَاتِهِ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ»؛آلعمران: 103 [7] . مظاهری، رسانه شیعه، ص270 [8] . نهج البلاغه، ترجمه سید جعفر شهیدی، خطبه181 [9] . گیدنز، جامعهشناسی ، ص105 [10] . کوزر، زندگی و اندیشه بزرگان جامعهشناسی ، ص96 [11] . توسلی،نظریههای جامعهشناسی، ، ص67 [12] . اسماعیلی،«بازشناسی اندیشه سیاسی القاعده»، فصلنامه راهبردی مطالعات جهان اسلام، ش30 و 31 ، ص12 [13] . مبلغی، تحلیل گفتمانی شیعه در عصر صادقین [14] . ان لنا باردبیل کنز وأی کنز لیس بذهب ولا فضة ولکنه رجل من اولادی یدخل تبریز مع اثنیعشر الف راکباً بغله شهباء وعلی رأسه عصابة حمراء؛ الحسینی القمی، خلاصه التواریخ، مصحح: احسان اشراقی ، ج1، ص 76. [15] . آقاجری، کنش دین و دولت در ایران عصر صفوی ، ص24 [16] . سلطانمحمدی، اندیشۀ سیاسی علامه مجلسی ، ص50– 54 [17] . همان، ص54 – 58 [18] . شریعتی، تشیع علوی و صفوی ، ص126-129 [19] . شریعتی، مجموعه آثار ، ج 16، ص134 [20] . همان، ج 27، ص246 [21] . همان، ج27، ص169-170 [22] . همان [23] . عمید زنجانی، فقه سیاسی ، ص123 [24] . همان، ص120 [25] . حسینیزاده، اندیشۀ سیاسی محقق کرکی ، ص26 [26] . خواندهمیر، ایران در روزگار شاه اسماعیل و شاه طهماسب،ص125-126 [27] . العبیدی، ابن رشد و علوم الشریعة الاسلامیة ، ص68 [28] . اشتهاردی، کتاب صدساله چرا صدا درآورد؟، ص160- 178 [29] . http: //enghelabe- eslami.com/ component/content/article/19-didgagha /maghalat /8134-2014-04-07-09-11-28. html? Itemid=0.
+ نوشته شده در چهارشنبه ۱۳۹۷/۱۰/۱۹ساعت توسط محمد
|
|
درباره وبلاگ  من بودم و خیال تو در نیمه های شب
بربخت خویش و این دل شیدا گریستم
|
