ابزارهای‌ هنری بی شک از، رساترین،بلیغ‌ترین، و شیواترین ابزارهایی تبلیغ و رساندن پیام است، به همین خاطر، می‌تواند مانند تیغ دو لب عمل کنند، که گاه مخاطب خویش را تا ملکوت بالا ببرد، و زمانی وی را به درک اسفل السافلین و به مرتبه حیوانیت سقوط دهند، در این نوشتار ما تلاش می‌کنیم، شاخص‌های هنر دینی را مورد بازخوانی قرار دهیم.

شاخص‌های هنری دینی را می‌توان به سه قسمت تقسیم کرد که عبارتند از:هدف،محتوی، شکل.

هدف:هنری دینی است، که بتواند عقلانیت مخاطب خویش را رشد دهد و به مراتب بالای کمال راهنمایی کند، ولی اگر هنر شخص را در عالم خیال و بدور از عقلانیت پرورش دهد، این حرکت، چیز جز سرگرمی، و دور شدن از حقیقت، به همراه ندارد، همان‌گونه که در سینمای غرب این حقیقت مشهود است، و هنر با این دیدگاه، چیزی جزء شهربازی نیست، که بودن با آن لذتی را به همراه دارد، ولی بعد از رهایی از آن چیزی به شخص افزوده نشده است.

از همین رو زمانی که به قرآن، با دیدگاه هنری نظری می‌افکنیم، این حقیقت را در سرتاسر آن مشاهده می‌کنیم، که خداوند متعال تلاش می‌کند، مخاطب خویش را رشد دهد و به مرتبه‌ای بالا از کمال برساند، به عنوان مثال اگر سخن از داستان، حضرت آدم است، تلاش می‌شود، که مقام انسان، به خوبی تبیین گردد،و به مخاطب این مطلب القاء شود، که وی می‌تواند جانشین خداوند در زمین باشد، و به آن چنان مقامی دست یابد، که مسجود ملائکه قرار گیرد.[1] واگر سخن از رانده شدن حضرت آدم از بهشت است، دلیل آن مورد بازگو قرار می‌گیرد، تا چراغ راهی برای مخاطب باشد.

و این هدف، با دوبال محتوی و قالبِ خوب می‌تواند، هدایت‌گر شخص به سوی کمال باشد، در ادامه به گوشه‌ای از سخنان رهبر معظم انقلاب که به خوبی تبیین کننده این دوبال هنر دینی است، اشاره می‌کنیم.

«اسلامی بودن بعضی از کارهای هنری به محتوی آن بستگی دارد، مثل قصه ونمایشنامه. برای یک قصه یا یک مقاله اسلامی، چه تعریفی را ارائه می‌کنیم؟ اینکه معیارها و مفاهیم اسلامی را درست بیان کند،اگر هم مسائل، مذهبی به معنای خاص آن نیست، بله اجتماعی و سیاسی، و امثال آنهاست،در آنها هم نباید با اصول اسلامی مغایرت وجود داشته باشد. اینها را تأمین کرد،آن مقاله اسلامی است،و یا حدأقل ضد اسلامی و غیر اسلامی نیست»[2]

و در جایی دیگر ایشان در مورد قالب  و شکل هنر دینی این‌گونه می‌فرمایند: «در زمینه‌ی معیار اسلامی یا غیر اسلامی، غیر از محتوای، شکل هم مؤثر است مثلا درهنرهای تجسمی . یک وقت است که عکس یک زن عریان کشیده می شود یا فرض بفرمایید یک شکل اغواگر دیگر یا یک منظره ی دروغ و تهمت آمیز ، اینها محتوی است . اما ظاهر و شکل هم می تواند معیار اسلامی بودن قرار بگیرد، یعنی خود مجسمه، منهای اینکه این مجسمه انسان پوشیده است یا عریان ، که از نظر بعضی فتاوی درست کردن آن خلاف شرع است .اینجا دیگر بحث این نیست که این مجسمه ی زن ، روسری دارد یا ندارد ، بحث این است که خود تهیه‌ی این عکس یا مجسمه‌ی انسان اشکال دارد یا ندارد...در اجرای نمایشنامه، منهای محتوای آن، نوع بازی می‌تواند در اسلامی بودن یا نبودن اثر بگذارد. فرضا زنی که لباس مردی را پوشیده یا مردی که لباس زنی را پوشیده، این شرعاحرام است. چه آن زن بیاید آیه‌ی قرآن بخواند، یا سخن شهوت انگیزی بر زبان بیاورد»[3]

پس با توجه به این مطالب، به این نتیجه دستی می‌یابیم، که هنری دین، تشکیل شده از سه محور اساسی، هدف،محتوی، شکل است. و نباید آن را با هنر شخص دیندار اشتباه گرفت، آنچنان که مقام معظم رهبر، در سخنی به این حقیقت اشاره می‌کنند و می‌فرمایند:«هنر اسلامی اساسا غیر از هنر مسلمانان است. این را من بارها در صحبت‌هایم گفته‌ام، غالبا هنر مسلمانان با هنر اسلامی اشتباه می‌شود. خوب اگر یک مسلمانی یک آهنگ یا یک فیلم ساخت، آن آهنگ یا فیلم ساخته‌ی یک مسلمان است اما لزوما اسلامی نیست. هنر اسلامی آن چیزی است که در آن عنصر سازنده‌ای از اندیشه‌ی اسلامی وجود داشته باشد، یعنی در قالب هنری آن، نه فقط در محتوای، چیزی از اسلام و اندیشه‌ی اسلامی وجود داشته باشد. این می‌شود هنر اسلامی ...»[4]

ــــــــــــــــــــــــــــــــ

پی‌نوشت

[1]. از دیدگاه مفسرانی چون علامه طباطبایی، حضرت آیت الله جوادی، این مقام در تمام انسان‌ها بالقوه نهاده شده است.

[2].گفتگو با اعضای«واحد فرهنگی روزنامه جمهوری اسلامی» تاریخ:1360/11/16.

[3] همان.

[4].همان

+ نوشته شده در  دوشنبه ۱۳۹۷/۰۴/۱۱ساعت   توسط محمد   |